Dyrektywność

W psychologii pracy wyróżnia się całą masę różnych stylów przywództwa, m.in. styl autokratyczny, styl demokratyczny oraz nieintegrujący, styl konsultacyjny albo partycypacyjny. Niestety, bardzo mało psychologów interesuje się zagadnieniami osobowości autorytarnej i dyrektywności. Autorytaryzm stanowi przedmiot naukowych dociekań w sumie tylko trzech australijskich psychologów na świecie – Johna J. Raya, Kena Rigby’ego i Patricka Heavena. Ich poglądy są czasem sprzeczne, różnią się między sobą, a w niektórych miejscach uzupełniają się wzajemnie.

Według Johna Raya, dyrektywność wiąże się z autorytaryzmem. Jest to cecha osobowości sprowadzająca się do narzucania innym własnej woli i prowadząca do agresywnej dominacji. Zdaje się jednak, że dyrektywność stanowi coś więcej niż tylko autorytaryzm, bowiem koresponduje z takimi cechami, jak: agresywność, motywacja osiągnięć, asertywność, dyskryminacja, uprzedzenia i władza. Dyrektywność przydaje się „łowcom głów” (ang. headhunter) w ramach selekcji kandydatów na stanowiska kierownicze. Bardzo prawdopodobne, że osoby dyrektywne są efektywnymi managerami.

By móc lepiej zrozumieć istotę dyrektywności, warto przyjrzeć się wcześniejszym koncepcjom osobowości autorytarnej i dogmatyzmowi. Skrót różnych ujęć teoretycznych związanych z dyrektywnością prezentuje tabela niżej.

Koncepcja osobowości dyrektywnej według Johna J. Raya stanowi niejako krytykę teorii osobowości autorytarnej T. Adorno. Według Raya, należy odróżnić autorytarne postawy od autorytarnej osobowości. Szacunek wobec autorytetów sygnalizuje obecność autorytaryzmu postaw, natomiast skłonność do dominowania nad innymi jest cechą osobowości nazywaną autorytaryzmem osobowości albo dyrektywnością. Autorytarna osobowość i autorytarne postawy stanowią zatem odrębne wymiary. Istotą dyrektywności jest pragnienie, by swoją wolę narzucać innym. Pojęcie dyrektywności łączy się z dominowaniem. Wyróżnia się dwa rodzaje dominacji:

• dominacja agresywna – charakterystyczna dla dyrektywności;
• dominacja nieagresywna – charakterystyczna dla asertywności (stanowczości).

Na dyrektywność składa się zatem diada dominacja + agresywność. Z badań przeprowadzonych Skalą Dyrektywności Johna J. Raya wynika, że osoby dyrektywne to przede wszystkim mężczyźni, osoby wykształcone, o wyższym statusie zawodowym. Jak widać na podstawie powyższych danych, nie ma zgodności co do rozumienia pojęcia dyrektywności. Trzeba pamiętać jednak, że efekty pracy zespołu nie zależą jedynie od stylu kierowania, ale także od charakteru podwładnych i czynników sytuacyjnych.

Źródła

1. Brzozowski P., Skala Dyrektywności Johna J. Raya. Podręcznik, Pracownia Testów Psychologicznych PTP, Warszawa 1997, ISBN 83-85512-51-9.