Motywacja - rodzaje, automotywacja, jak zwiększyć swoją motywację?

Nie istnieje jednoznaczna definicja motywacji. W psychologii istnieje cała masa różnych ujęć teoretycznych tego pojęcia. Najogólniej rzecz ujmując, motywowanie to określenie wszystkich procesów zaangażowanych w inicjowanie, ukierunkowywanie i utrzymywanie fizycznych oraz psychicznych aktywności człowieka.

Formy motywacji są różne, ale wszystkie one obejmują procesy umysłowe, które pobudzają, pozwalają na dokonanie wyboru i ukierunkowują zachowanie. Motywacja wyjaśnia wytrwałość, mimo przeciwności losu.

W psychologii zwykło się używać pojęcia popęd na określenie motywacji, wynikającej z potrzeb biologicznych, potrzebnych dla przeżycia i prokreacji.

Natomiast termin motyw rezerwuje się dla pragnień, które nie służą bezpośrednio zaspokojeniu potrzeb biologicznych, lecz są mocno zakorzenione w uczeniu się, np. ludzka potrzeba osiągnięć. Niżej w tabeli przedstawiono w sposób skrótowy podstawowe teorie motywacji, wyróżniane przez psychologów.

Nie ma jednej teorii wyjaśniającej wszystkie rodzaje motywacji, ponieważ każda każda z nich jest specyficzną mieszanką wpływów biologicznych, umysłowych, behawioralnych i społeczno-kulturowych.

Proces motywacyjny polega na wzbudzaniu wewnętrznego stanu gotowości do działania, pobudzaniu energii, ukierunkowywaniu wysiłku na cel, selektywności uwagi (ignorowanie bodźców nieistotnych, a koncentracja na najważniejszych aspektach sytuacji), zorganizowaniu reakcji w zintegrowany wzorzec i kontynuowaniu czynności, dopóki warunki nie ulegną zmianie.

W psychologii można wyróżnić typologie motywacji. Podstawowy podział uwzględnia motywy (świadome cele) i popędy (potrzeby biologiczne). Poniżej przedstawiono inne klasyfikacje procesów motywacyjnych:

Motywacja wewnętrzna – jednostka angażuje się w działanie dla samego działania, pod nieobecność nagrody zewnętrznej. Ten rodzaj motywacji ma swoje źródła w wewnętrznych właściwościach człowieka, np. cechach osobowości, szczególnych zainteresowaniach i pragnieniach. Pojęcie motywacji wewnętrznej jest często rozumiane jako automotywacja, czyli motywowanie samego siebie.

Motywacja zewnętrzna – człowiek podejmuje się wykonania zadania w celu osiągnięcia nagrody lub uniknięcia kary, czyli dla zewnętrznych korzyści, np. w postaci pieniędzy, pochwał, awansu w pracy, lepszych ocen w szkole.

Motywacja świadoma – człowiek zdaje sobie z niej sprawę i jest w stanie ją kontrolować. Motywacja nieświadoma – nie pojawia się w świadomości. Człowiek nie wie, co tak naprawdę leży u podstaw jego zachowania. Znaczenie motywacji nieświadomej podkreśla teoria psychoanalityczna Zygmunta Freuda.

Motywacja pozytywna (dodatnia) – opiera się na wzmocnieniach dodatnich (nagrodach) i wiąże się z zachowaniem „dążenia do”. Motywacja negatywna (ujemna) – opiera się na wzmocnieniach ujemnych (karach) i wiąże się z unikaniem, a więc zachowaniem typu „dążenie od”.

Proces regulacji psychicznej nadający energię zachowaniu i ukierunkowujący na osiąganie celów jest bardzo istotny dla pracodawców, którzy, chcąc zwiększyć efektywność pracowników, tworzą różnego rodzaju systemy motywacyjne.

System motywacyjny powstaje poprzez projekty, związane z umożliwianiem pracownikom wzajemnej, indywidualnej i zgodnej z polityką firmy motywacji i zaangażowania w pracę.

Działanie systemu motywacyjnego można podzielić na 3 zasadnicze grupy:

• indywidualna motywacja pracownika – zaspokojenie indywidualnych aspiracji i potrzeb (marzenia, hobby, rodzina), np. work-life-balance, czyli utrzymywanie równowagi między pracą a życiem osobistym;
• wzajemna motywacja pracowników – uwzględnia pracę w grupach, pozytywne relacje między pracownikami oparte na wzajemnej pomocy, wsparciu, odpowiedzialności, obowiązkowości, sprawnej komunikacji i koleżeństwie,
• motywowanie firmy – opiera się na klasycznych zasadach wywierania wpływu na pracowników poprzez management, kształtujący system wynagrodzeń, wsparcie zainteresowania pracą, system awansów oraz wpływający na poczucie odpowiedzialności za efekty pracy i wyrażający uznanie za osiągnięcia zawodowe.

Do systemów motywacyjnych zalicza się również:

• szkolenia pracowników,
• kształcenie zawodowe (studia podyplomowe),
• modernizacja zarządzania,
• zmiany logistyczne i technologii produkcji,
• ograniczanie biurokracji,
• tworzenie zespołów zadaniowych,
• zarządzanie projektami,
• kształtowanie pozytywnego image'u firmy wewnątrz przedsiębiorstwa,
• działania PR nakierowane na pracowników,
• programy integracyjne kadry pracowniczej,
• konkursy motywacyjne,
• fundowanie atrakcyjnych wycieczek lub nagród rzeczowych,
• gratyfikacje finansowe,
• premie pracownicze,
• kształtowanie efektywnej współpracy pomiędzy personelem,
• systemy wewnętrznej i zewnętrznej komunikacji.

Motywacja pracownika a zaangażowanie organizacyjne

Motywacja pracowników bardzo ściśle wiąże się z zaangażowaniem organizacyjnym. Zaangażowanie organizacyjne rozumie się jako indywidualne zaabsorbowanie firmą i identyfikację z nią.

Obejmuje silną wiarę w cele organizacji, ich akceptację, gotowość ponoszenia wysiłków na rzecz organizacji i silne pragnienie dotyczące utrzymania członkostwa organizacyjnego. W psychologii wyróżnia się 3 typy postaw wobec pracy:

• zaangażowanie afektywne – warunkowane przez stopień zaspokojenia indywidualnych potrzeb i oczekiwań przez organizację, klarowność roli, zaufanie, jakim się darzy firmę oraz możliwość sprawdzenia się w pracy,
• zaangażowanie trwania – determinowane przez postrzegane koszty porzucenia organizacji. Może składać się z osobistego poświęcenia (odejście) i ograniczonych możliwości (trudności znalezienia innej pracy),
• zaangażowanie normatywne – postrzeganie zobowiązania pozostania w organizacji. Opiera się na regułach dotyczących wzajemności zobowiązań pomiędzy firmą a jej pracownikami (teoria wymiany społecznej, reguła wzajemności).

Czasami człowiek myśli: „Żeby mi się tak bardzo chciało, jak mi się nie chce”. Ma problem z doprowadzeniem do końca rozpoczętych zadań, rezygnuje w przedbiegach z realizacji marzeń i traci wiarę w skuteczność własnych poczynań.

Pojawiają się wówczas problemy z automotywacją. Każdego człowieka motywują inne czynniki, dlatego należy stosować różne ćwiczenia i odnaleźć indywidualny motywacyjny system nagród.

Deklaracja innym własnych zamierzeń – zaniechanie wykonania zadeklarowanego zadania czyni człowieka w oczach innych hipokrytą i naraża na spadek samooceny, bo pojawia się dysonans – nieprzyjemne napięcie wynikające z rozbieżności między deklaracjami a zachowaniem.

Mając świadków „danego słowa”, łatwiej zmobilizować się do działania, by uniknąć przykrych emocji. Gwarancja pięciu minut – zwykle najtrudniejszy jest pierwszy krok. Nie wolno odkładać zadania na później, bo w rezultacie nie uda się go w ogóle zacząć. Kiedy czegoś się już podejmujesz, łatwiej to kontynuować.

Analiza celów – ustalanie priorytetów to podstawa podejmowania każdej decyzji. Jeżeli coś jest osobiście istotne, łatwiej wzbudzić motywację wewnętrzną niezależną od gratyfikacji zewnętrznych.

Podział pracy – dochodzenie do celu ostatecznego można dokonać metodą małych kroków. Trudno po kilku pierwszych minutach pracy zaobserwować spektakularne efekty, co często redukuje poziom motywacji i wpływa demobilizująco na jednostkę.

Metoda podziału pracy odwołuje się do mechanizmu segmentacji i zwielokrotniania gratyfikacji. Mechanizm ten polega na wyodrębnieniu wielu etapów pośrednich i związaniu z każdym z nich określonych nagród.

Wizualizacja celu – wyobrażenie sobie rezultatów pracy wpływa na pobudzenie fizjologiczne i umożliwia przekształcenie abstrakcyjnego celu w realny obraz. Rozpoczynanie działania od rzeczy najmniej przyjemnych – z czasem chęć do pracy spada, chociażby ze względu na zmęczenie i zmniejszenie koncentracji uwagi, dlatego na początku zaczynaj pracę od rzeczy najtrudniejszych, których najbardziej się obawiasz.

Zaplanowanie nagrody za wykonanie celu – wizja przyjemności po zakończeniu działania motywuje do pracy, bo kieruje myśli na oczekiwaną nagrodę, a nie na trudy podejmowanego wysiłku.

Podnoszenie wiedzy w danej dziedzinie – to, co nieznane i niezrozumiałe, często budzi lęk i niechęć do działania. Znajomość przedmiotu umożliwia lepszą organizację działania, efektywniejszą pracę, lepsze wykorzystanie czasu i uprawdopodabnia sukces.

Pozytywne myślenie – ktoś pomyśli, że to tylko pusty slogan, jednak zmiana własnego spostrzegania świata daje naprawdę zadziwiające efekty. Zamiast myśleć: „Muszę, ale nie chcę”, lepiej przyjąć perspektywę: „Tak naprawdę nic nie muszę, ale bardzo chcę”.

Człowiek całe życie szuka sposobów na pokonanie wewnętrznych barier, uniemożliwiających dokończenie tego, czego się podjął. Próbuje znaleźć indywidualne czynniki motywujące go, powody i korzyści, które napędzałyby do działania. Każdy z nas potrzebuje innego systemu nagród i kar.

Źródła

1. Zimbardo P.G., Johnson R.L., McCann V., Psychologia – kluczowe koncepcje. Motywacja i uczenie się, PWN, Warszawa 2010, ISBN 978-83-01-16300-6.