Relacje z dziećmi

Sposób pełnienia funkcji wychowawczych przez rodzinę oraz skutki oddziaływania obojga rodziców na ich dzieci zależą w znacznej mierze od postaw ojca i matki w stosunku do własnych pociech. Postawy rodzicielskie warunkują styl wychowania w rodzinie. Oryginalny projekt taksonomii postaw rodzicielskich zaproponowała Maria Ziemska na podstawie badań dotyczących układu relacji na linii rodzice-dzieci w 283. rodzinach.

Zwykle postawy rodzicielskie stanowią kombinację kilku powyższych typów zachowań między rodzicami a dziećmi. Rzadko spotyka się jednolite i konsekwentne przejawy jednego rodzaju postaw.

Kształtowanie się więzi uczuciowej między członkami rodziny wpływa na ogólną atmosferę życia rodzinnego. Atmosfera rodzinna zależy od wielu czynników, m.in. od:

• osobowości ojca i matki,
• relacji małżeńskich,
• układu stosunków między wszystkimi członkami systemu rodzinnego,
• wielkości rodziny,
• statusu społeczno-ekonomicznego rodziny,
• kolejności urodzin dzieci,
• etapu rozwojowego każdego z dzieci,
• metod wychowawczych,
• powiązań rodziny z innymi grupami społecznymi.

Wzajemne układy w rodzinie są dynamiczne, ulęgają ciągłym zmianom i modyfikacjom, w miarę jak dziecko wzrasta. Każdy okres rozwojowy wymaga innych form oddziaływania rodziców na dziecko oraz przekształcenia pełnionych ról rodzicielskich. Wraz z dojrzewaniem i usamodzielnianiem się własnych pociech autorytet rodzicielski przestaje mieć charakter bezkrytyczny i wyłączny. Nastolatek zaczyna się identyfikować z rówieśnikami i innymi idolami. Mogą pojawić się konflikty, a nawet awantury w związku z tzw. różnicą pokoleń.

Na podstawie licznych badań wyróżniono kilka rodzajów traumatyzującej atmosfery rodzinnej:

• atmosfera napięta – wzajemna nieufność, niedomówienia, poczucie zagrożenia,
• atmosfera hałaśliwa – ciągłe kłótnie i awantury,
• atmosfera depresyjna – dominacja smutku, rezygnacji i przygnębienia,
• atmosfera obojętna – brak więzi emocjonalnej rodziców z dziećmi,
• atmosfera nadmiaru emocji i problemów – nadmierna czułość wobec dziecka lub zbytnie zaabsorbowanie go sprawami rodziny.

Każde stadium rozwojowe dziecka pociąga za sobą zmiany w strukturze rodziny i konieczność przystosowania się do nowych wyzwań. Periodyzacja życia rodzinnego wyodrębnia pięć faz, w których członkowie rodziny mają do rozwiązania inne problemy adaptacyjne:

• faza wstępna – od narzeczeństwa do ślubu,
• faza tworzącej się więzi małżeńskiej – od ślubu do narodzin pierwszego dziecka,
• rozbudzanie i rozwój postaw rodzicielskich – od niemowlęctwa aż po okres osiągnięcia przez dziecko dojrzałości,
• faza wzajemnego partnerstwa rodzinnego – czas, w którym rodzice mieszkają razem z dorosłymi i samowystarczalnymi pod względem materialnym dziećmi,
• faza pustego gniazda – od momentu opuszczenia domu przez ostatnie dziecko do śmierci jednego ze współmałżonków.

W dobie XXI wieku coraz trudniej o przykłady rodzin, w których życie rodzinne przebiegałoby w taki unormowany i „sztampowy” sposób. Są przecież rodziny bezdzietne, zrekonstruowane, zastępcze, niepełne, związki w konkubinacie, borykające się z kalectwem dziecka, przeżywające traumę przemocy domowej, alkoholizmu czy narkomanii. Trudno zatem generalizować i wyrokować o prawidłowym wzorcu zachowań na linii rodzice-dzieci. Najlepiej kierować się sercem, szanować godność drugiego człowieka i akceptować jego indywidualność.

Źródła

1. Gurba E., Wczesna dorosłość [w:] Harwas-Napierała B., Trempała J., (red.), Psychologia rozwoju człowieka. Charakterystyka okresów życia człowieka, PWN, Warszawa 2006, ISBN 83-01-14151-4.
2. Przetacznikowa M., Włodarski Z., Psychologia wychowawcza, t. 2, PWN, Warszawa 1986, ISBN 83-01-02475-5.
3. Ziemska M., Postawy rodzicielskie, „Wiedza Powszechna”, Warszawa 2009, ISBN 978-83-214-1436-2.