Samoodtrącenie

Aby zrozumieć, w czym tkwi istota samoodrzucenia, należy wyjść od poczucia własnej wartości. Poczucie wartości można zdefiniować jako postawę wobec samego siebie. Jak każda postawa, również poczucie własnej wartości składa się z trzech komponentów:

• poznawczego – w skład którego wchodzi samoocena,
• emocjonalnego – na który składa się akceptacja siebie lub jej brak,
• działaniowego – przejawiającego się w zachowaniach wobec własnej osoby.

Zatem samoodtrącenie i samoakceptacja to dwa skrajne bieguny na kontinuum reakcji emocjonalnych względem swojej osoby. Samoodtrącenie wiąże się z poczuciem krzywdy, poczuciem winy, niską samooceną, pretensjami i żalem do siebie. Osoby takie zwykle nie potrafią docenić własnych sukcesów i zalet, nadmiernie koncentrują się na swoich porażkach, wadach i błędach, poniżają siebie, gardzą sobą, a czasem wręcz nienawidzą.

Powodem samoodtrącenia u dorosłych są zwykle przykre doświadczenia z okresu dzieciństwa, bowiem właśnie w tym czasie kształtują się zręby osobowości i samoakceptacja. Wśród przyczyn samoodrzucenia można wymienić m.in.:

• maltretowanie i przemoc,
• wykorzystywanie seksualne,
• odrzucenie dziecka,
• ignorowanie uczuć dziecka,
• zbyt częste i surowe karanie, w tym kary cielesne,
• stawianie dziecku nadmiernych wymagań,
• konieczność zasługiwania na troskę i względy u rodziców – miłość warunkowa,
• niekorzystne porównywanie dziecka z innymi,
• niekonsekwentne postępowanie wobec dziecka,
• odmawianie dziecku racjonalnego uzasadnienia decyzji,
• stosowanie języka nieakceptacji, wyzywanie, oskarżanie, straszenie,
• traktowanie dziecka gorzej niż rodzeństwo.

Źródłem braku akceptacji własnej osoby mogą być jednak doświadczenia w późniejszym życiu, np. niezrozumienie ze strony rówieśników, zawód miłosny, śmierć kogoś bliskiego, trudności w nauce, stawianie sobie nierealistycznych celów czy znaczna rozbieżność między „Ja realnym” a „Ja idealnym”.

Samoodtrącenie uniemożliwia bycie człowiekiem samorealizującym się, autonomicznym, niezależnym i wewnątrzsterownym. Niskie poczucie własnej wartości, które towarzyszy samoodrzuceniu, stanowi źródło bólu, cierpienia i braku satysfakcji z życia. Do czego może doprowadzić samoodtrącenie? Problemy związane z samoodtrąceniem to m.in.:

• niewystarczające zaspokojenie własnych potrzeb, prowadzące do chronicznej frustracji,
• różnego rodzaju zaburzenia psychiczne, np. neurotyczne poczucie winy, nerwicowe problemy psychosomatyczne, depresja,
• stosowanie mechanizmów obronnych, np. nadkompensacji, wyparcia, racjonalizacji,
• podatność na uzależnienia, np. pracoholizm, alkoholizm, narkomania, seksoholizm itp.,
• poczucie niższości, stany ciągle obniżonego nastroju,
• brak wiary w siebie, lęk przed porażką, zahamowanie rozwoju osobowości, funkcjonowanie poniżej swoich możliwości,
• konformizm i nadmierne uleganie innym,
• wykształcenie się tzw. osobowości ofiary, wyuczona bezradność,
• mniejsze kompetencje społeczne i nieufność,
• problemy w budowaniu trwałych związków,
• trudności w budowaniu własnej tożsamości,
• agresja lub autoagresja, np. samookaleczanie,
• myśli samobójcze, a niekiedy nawet samozagłada.

Warto pamiętać, że dziecko powinno być kochane za to, że jest, a nie za to, jakie jest. Jeżeli mały człowiek musi od początku spełniać aspiracje i oczekiwania rodziców, uczy się, że na miłość trzeba sobie zasłużyć. Jego samoocena jest niestabilna, bo zależna od czynników zewnętrznych i ocen osób znaczących.

Warto zastanowić się zatem, jak wzmocnić poczucie własnej wartościu dzieci, jak dawać im do zrozumienia, że są wyjątkowe i niepowtarzalne. Na pewno dobrze jest okazywać im zainteresowanie, podkreślać ich indywidualność, chwalić nawet za małe sukcesy, zachęcać do samodzielności, wskazywać błędy, ale nie krytykować ich osoby. Niewątpliwie takie postępowanie pomoże w kształtowaniu się wysokiej i stabilnej samooceny, która jest buforem chroniącym przed przeciwnościami losu i zabezpiecza przed poważnymi problemami natury psychicznej.